ZABURZENIA ZE SPEKTRUM AUTYZMU – U MŁODZIEŻY I OSÓB DOROSŁYCH

Rodzicom dzieci, które przejawiają jakiekolwiek nieprawidłowości rozwojowe towarzyszy coraz większa świadomość autyzmu oraz wiedza na temat jego objawów. Jednak w związku ze zmianą w klasyfikacji diagmnostycznej chorób i zaburzeń psychicznych DSM-V, autyzm (a konkretnie ‘zaburzenia ze spektrum autyzmu’) mogą być obecnie diagnozowane także u adolescentów oraz osób dorosłych. To całkowicie zmienia obecne spojrzenie na diagnozę osób, które z racji wysokiego intelektu “przemknęły się przez sito diagnostyczne” kolejnych środowisk edukacyjnych i terapeutycznych. Takie osoby, z licznymi pochodnymi trudnościami emocjonalnymi, mimo częstych dotychczasowych kontaktów ze specjalistami z zakresu zdrowia psychicznego, nie uzyskały stosowanej diagnozy. Diagnozy, która mogłaby pomóc doprecyzować ich dotychczasowe trudności (wynikające ze spektrum autyzmu) oraz nakreślić schemat dalszej pomocy w regulowaniu codziennych przeżyć emocjonalnych, poziomu obsesyjności, chwiejności nastroju, sposobów angażowania się w aktywność społeczną, ekspresję seksualności oraz percepcję doznań sensorycznych.

Zaburzenia ze spektrum autyzmu to patologia neurorozwojowa, której rozpowszechnienie z każdym rokiem, na całym świecie wzrasta. W jednym z ostatnich badań, oceniających globalne rozpowszechnienie autyzmu oraz innych zaburzeń neruorozwojowych wykazano, że zaburzenia te rozpoznaje się u 62/10.000 dzieci (Elsabbagh 2012).

Autyzm stanowi zaburzenie o bardzo zróżnicowanej rozpiętości objawów, charakteryzujących jego obraz kliniczny. Znajduje to także wyraźne odzwierciedlenie w ogromnym zróżnicowaniu poziomu funkcjonowania osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu (autistic spectrum disorder ASD). Do osób z cechami autyzmu należą zarówno pacjenci z niepełnosprawnością intelektualną, którzy nie rozwinęli czynnej mowy, jak i osoby z niezwykle wysokim ilorazem inteligencji, zatrudnione jako pracownicy nauki czy sektora informatycznego. W autystycznym spektrum można także spotkać tzw. sawantów, czyli osoby niezwykle zdolne w zakresie niektórych procesów poznawczych (najczęściej funkcji prawopółkulowych) (Treffert D 2014). W literaturze przedmiotu utarło się już określać osoby nieprzejawiające cech autystycznych, jako neurotypowe.

Przez tak zróżnicowaną ekspresję cech autystycznych w populacji rozpoznanie zaburzeń ze spektrum autyzmu nastręcza szereg trudności, do których dołączyło się także usunięcie rozpoznania zespołu Aspergera z najnowszej klasyfikacji DSM-5.

Obecnie w Polsce klinicyści nadal stawiają rozpoznanie zespołu Aspergera na podstawie obowiązujące w europejskiej tradycji diagnostycznej Klasyfikacji Chorób i Zaburzeń Psychicznych ICD-10. Kategoria zespołu Aspergera, (kodowanego jako F84.5) odnosi się do takich osób z autystycznego spektrum, u których nie występowały we wczesnym dzieciństwie istotne zaburzenia rozwoju mowy (lub obserwowano jedynie subtelne, nieznaczące opóźnienia w tym zakresie). W takich przypadkach konieczność przeprowadzenia diagnozy psychiatrycznej z powodu niepokojących symptomów lub nietypowego zachowania pojawia się najczęściej dopiero na późniejszym etapie rozwoju dziecka (czy nawet młodego dorosłego).

W obecnej klasyfikacji DSM-5, zaproponowano jedną kategorię dla wszystkich „odmian autyzmu”nazywając je zaburzeniami ze spektrum autyzmu. Wprowadzono tu tzw. model diadyczny, uwzględniający dwa najważniejsze kryteria diagnostyczne, a mianowicie:

  • stałe deficyty w zakresie komunikacji społecznej i społecznej interakcji,
  • ograniczone, powtarzalne wzorce zachowania, zainteresowań i aktywności.

W DSM-5 stosuje się także nowe stopniowanie nasilenia objawów, dotyczących wspomnianych kategorii tj. komunikacji społecznej oraz ograniczonych wzorców zachowań.

Tabela 1. Ocena komunikacji społecznej według DSM-5

 

POZIOM Nasilenie zaburzeń OBRAZ ZABURZEŃKOMUNIKACJI SPOŁECZNEJ POTRZEBA INTERWENCJI
pierwszy Łagodne osoba ma kłopoty z inicjowaniem rozmów lub może być nimi mniej zainteresowana niż większość ludzi

 

wymagające pomocy
drugi umiarkowane istnieją wyraźne deficyty zarówno w zakresie komunikacji werbalnej, jak i niewerbalnej wymagające istotnej pomocy
trzeci znaczne niewielka reakcja na próby nawiązania kontaktu przez innych wyraźnie ogranicza funkcjonowanie;mowa jest ograniczona, niekiedy do zaledwie kilku słów wymagające bardzo istotnej pomocy

 

Tabela 2. Ocena ograniczonych wzorców zachowań według DSM-5

 

Poziomy Nasilenie OBRAZ ZABURZEŃ ZACHOWANIA POTRZEBAINTERWENCJI
pierwszy łagodne zmiana wywołuje pewne problemy, w co najmniej jednej sferze aktywności wymagające pomocy
drugi umiarkowane problemy w radzeniu sobie ze zmianą są łatwo zauważalne i zakłócają funkcjonowanie w różnych sferach aktywności wymagające istotnej pomocy
trzeci znaczne zmiana jest wyjątkowo trudna; sztywność zachowań wpływa na wszystkie sfery aktywności i powoduje znaczne cierpienie wymagające bardzo istotnej pomocy

 

Ważną zmianę w porównaniu z wcześniejszymi klasyfikacjami stanowi możliwość rozpoznawania zaburzeń ze spektrum autyzmu u osób dorosłych (wcześniej rozpoznanie autyzmu można było postawić jedynie u dzieci, u których pierwsze objawy zaburzeń pojawiły się w wieku młodszym niż 30 miesiąc życia (przyp. J. Holka-Pokorska).

W przebiegu zaburzeń ze spektrum autyzmu często można obserwować różne współwystępujące objawy psychopatologiczne oraz inne zaburzenia psychiczne. Do najczęstszych spośród nich należą:

zaburzenia lękowe i depresyjne (2‒30 procent),

zaburzenia obsesyjno-kompulsyjne (ok 30 procent),

zaburzenie z deficytem uwagi i nadpobudliwością (ponad 50 procent),

niepełnosprawność intelektualna (ponad 50 procent) (Morrison 2016).

Dla osób z ASD niezwykle trudne bywają wszelkie sytuacje, związane ze zmianami otoczenia, jak zmiana szkoły, wejście w nową grupę rówieśniczą czy zakończenie edukacji. Właśnie wtedy, bardzo często funkcjonowanie nastolatka lub młodego dorosłego ulega wyraźnemu pogorszeniu. Właśnie w związku z takimi przełomowymi etapami życiowymi u osób z ASD często pojawiają się objawy depresyjne lub zaostrzenie objawów obsesyjno-kompulsyjnych. Współwystępujące objawy należy diagnozować i leczyć, gdyż mogą wpływać jeszcze bardziej destabilizująco na stan psychiczny i funkcjonowanie osób z ASD.

 

WSPÓŁCZESNA TERAPIA ZABURZEŃ ZE SPEKTRUM AUTYZMU U NASTOLATKÓW I MŁODYCH DOROSŁYCH ‒ WYBRANE METODY-

 

Rokowanie dotyczące funkcjonowania osób z zaburzeniami ze spektrum autyzmu może bardzo się różnić, począwszy od pełnego funkcjonowania społecznego, zawodowego i rodzinnego, na całkowitej niepełnosprawności skończywszy. Niezwykle istotnym predyktorem późniejszego rozwoju społecznego i lingwistycznego osób z autyzmem jest wysoki lub w granicach normy poziom sprawności intelektualnych (Jaklewicz 2012).

Wiele badań wskazuje, ze dorosłe osoby z zaburzeniami ze spektrum autyzmu mogą prowadzić satysfakcjonujące, samodzielne życie, jeśli na wcześniejszych etapach są umiejętnie wspierane i rehabilitowane (Van Bourgondein 2003).

Według Profesor Jaklewicz, u osób z ASD występują niezwykłe problemy z akceptacją okresu adolescencji, a cały proces dorastania jest znacznie trudniejszy dla nastolatków z ASD, w porównaniu do nastolatków neurotypowych. Pojawia się u nich wtedy lęk przed nowymi zadaniami i nowymi kontaktami społecznymi, a bardzo często także zachowania agresywne (Jaklewicz 2012).

Na metabolizowanie stanów emocjonalnych przez osoby z ASD oraz usprawnianie ich funkcjonowania społecznego można korzystnie oddziaływać pod warunkiem prowadzenia odpowiedniej terapii. Wiele badań wskazuje, że to członkowie najbliższej rodziny osób z ASD stają się ich wiodącymi opiekunami. Często podejmują rolę terapeutów, realnie uzupełniając deficyty funkcjonowania społecznego swoich bliskich z ASD (Poon & Sidhu 2017).

 

RESTRUKTURYZACJA POZNAWCZA ZA POMOCĄ „SKRZYNKI Z NARZĘDZIAMI DO NAPRAWIANIA EMOCJI”

 

Według Tony’ego Attwooda osoby z ASD, niezależnie od wieku, nie radzą sobie z konstruktywnym zarządzaniem emocjami. Doświadczają problemów wynikających z przeciążeń emocjonalnych, co stanowi rezultat trudności w konstruktywnym uwalnianiu nadmiaru energii emocjonalnej. Autor ten zaproponował niezwykle przydatną technikę „skrzynki z narzędziami emocjonalnymi”, która może być niezwykle pomocna w terapii lęku, agresji oraz innych trudnych do tolerowania emocji, obserwowanych u osób z ASD (Sofronoff, Attwood, Hinton 2005). Opisana metoda polega na konstruowaniu metaforycznej „skrzynki z narzędziami” do naprawiania emocji przez tworzenie szeregu konstruktywnych sposobów radzenia sobie z negatywnymi lub zbyt intensywnymi emocjami (a zwłaszcza lękiem, gniewem i smutkiem). Efektywne narzędzia mogą bardzo różnić się w zależności od profilu emocjonalnego danej osoby z cechami autyzmu. Najczęściej jednak pojawiają się wśród nich takie aktywności jak:

  • ćwiczenia fizyczne: pływanie, jazda na rowerze, energiczna gran perkusji, uprawianie ogródka, prace remontowe, czy chociażby wyciskanie pomarańczy czy rozbijanie tłuczkiem mięsa,
  • metody relaksacyjne: rysowanie, malowanie, słuchanie relaksacyjnej muzyki, zabawy piłeczkami antystresowymi, kostką Rubika czy koralikami relaksacyjnymi. W takich przypadkach uspokojenie wynika z wykonywania powtarzalnych czynności, najlepiej w cichym, odizolowanym od nadmiaru innych bodźców miejscu,
  • narzędzia myślowe: wykorzystanie potencjału intelektualnego do kontrolowania emocji. W przypadku osób z ASD, często bywa to dialog wewnętrzny, lub nawet głośny dialog prowadzony z wyimaginowanymi postaciami,
  • narzędzia związane z zainteresowaniami: osoby z ASD, niezależnie od wieku doświadczają niezwykle przyjemnych (czasem opisywanych jako „transowych” czy „hipnotyzujących”) stanów w przypadku skupiania uwagi na swoje specjalne zainteresowania. Realizowanie „specjalnych zainteresowań” może stanowić bardzo pomocną technikę naprawiania negatywnych emocji pod warunkiem, że nie jest to jedyna konstruktywna technika eliminacji emocji negatywnych,
  • narzędzia społeczne: poszukiwanie osoby lub zwierzęcia, którego towarzystwo może pomóc w uwalnianiu negatywnych emocji i działać kojąco. Kontakt społeczny z wybraną osobą musi być przyjemny i nie może powodować stresu, jaki powoduje często dla osób z ASD przebywanie w towarzystwie więcej niż jednej osoby (Attwood 2015).

 

TRENINGI UMIEJĘTNOŚCI SPOŁECZNYCH

 

Inną metodą stosowaną w terapii zaburzeń ze spektrum autyzmu są treningi umiejętności społecznych realizowane w małych grupach. Celem takich treningów jest praca nad kluczowymi trudnościami funkcjonowania społecznego, rozpoznawaniem emocji zarówno u siebie, jak i u innych osób oraz kształtowaniem sposobów radzenia sobie z przeciążeniami emocjonalnymi.

W warunkach polskich, dorosłe osoby z ASD zwykle kierowane są na terapię grupową do ośrodków zajmujących się terapią nerwic i zaburzeń osobowości. Jednak terapia grupowa dla osób z ASD powinna uwzględniać specyfikę funkcjonowania społecznego takich osób, uwzględniać trenowanie konkretnych umiejętności społecznych, uwzględniać elementy treningu społecznego poznania oraz psychoedukacji.

Wielu klinicystów, pracujących z dziećmi i dorosłymi z ASD zaleca takim osobom nawiązywanie kontaktów społecznych, koleżeńskich i przyjaźni „przez wspólne zainteresowania”. Intelektualny punkt wyjścia w zakresie tworzenia nowych relacji społecznych może stanowić istotne uzupełnienie treningów umiejętności społecznych (Grandin 2017).

 

TRENINGI SPOŁECZNEGO POZNANIA

 

Jednym z podstawowych deficytów obserwowanych u osób z autyzmem są te w zakresie procesów poznania społecznego. Społeczne poznanie to zdolność poznawcza polegająca na adekwatnym integrowaniu, przetwarzaniu oraz odpowiedzi w odniesieniu do kodów społeczno-kulturowych. Treningi społecznego poznania stanowią inną ciekawą metodę, o coraz bardziej udokumentowanej skuteczności w odniesieniu do poprawy funkcjonowania społecznego osób z ASD. Prowadzone są coraz częściej z wykorzystaniem komputera, a nawet przy pomocy metody tzw. wirtualnej rzeczywistości (Kandalaft 2013). Treningi społecznego poznania nie są jeszcze rutynowo oferowane w terapii osób dorosłych z ASD. Jednak warto poszukiwać takiej oferty terapeutycznej w odniesieniu do nastolatków i młodych dorosłych z ASD, jeśli nie mieli oni okazji do trenowania funkcji poznania społecznego na wcześniejszych etapach swojej rehabilitacji.

 

FARMAKOTERAPIA

Żaden z obecnie dostępnych na rynku farmaceutycznym leków nie działa na kluczowe wymiary autyzmu. Jednak w terapii objawów psychopatologicznych, które współwystępują u osób z ASD, wykorzystuje się metody farmakologiczne. Przy silnych objawach lęku, obniżonego nastroju lub w przypadku zaburzeń obsesyjno-kompulsyjnych często stosowane są leki o profilu przeciwdepresyjno-przeciwlękowym z grupy selektywnych inhibitorów wychwytu zwrotnego serotoniny (SSRI). W terapii powtarzalnych stereotypowych zachowań, charakterystycznych dla zaburzeń ze spektrum autyzmu często stosuje się neuroleptyki drugiej generacji. Amerykańska Agencja ds Żywności i Leków (Food and Drug Administration FDA) zaaprobowała atypowe leki przeciwpsychotyczne tj. risperidon oraz aripiprazol w terapii objawów drażliwości i agresji występujących w przebiegu ASD.

TERAPIA ZABURZEŃ INTEGRACJI SENSORYCZNEJ

Problemy sensoryczne, przejawiające się częstymi przeciążeniami sensorycznymi można obserwować nie tylko w przebiegu ASD, ale także w wielu innych zaburzeniach neurorozwojowych.

Wielu profesjonalistów z zakresu zaburzeń integracji sensorycznej uważa, że jeśli wspomniane problemy nie zostaną właściwie zdiagnozowane i rehabilitowane w dzieciństwie, często towarzyszą pacjentom aż do okresu do dojrzałości, wpływając negatywnie na codzienne funkcjonowanie poprzez utrzymującą się desynhronizację przetwarzania informacji sensorycznych (za: www.spdfoundation.net). Tacy „sensoryczni” dorośli mogą zatem przejawiać problemy z różnymi, nawet  rutynowymi czynnościami życia codziennego czy zawodowego, tworzeniem bliskich relacji oraz czynnościami rekreacyjnymi. Może to wtórnie skutkować doświadczaniem stanów depresyjnych, brakiem osiągnięć czy społeczną izolacją.

Przez kilka dekad zaburzenia integracji sensorycznej diagnozowano i rehabilitowano głównie w populacji dziecięcej. Jedynie nieliczni profesjonaliści z zakresu integracji sensorycznej (SI) podejmowali problem diagnozy i terapii (SI) u adolescentów lub osób dorosłych. Ostatnio zaczęło się to zmieniać, a w przypadku diagnozy w moim gabinecie każda osoba dorosła z podejrzeniem spektrum autyzmu jest diagnozowana także pod kątem zaburzeń przetwarzania informacji sensorycznej.

Copyright Dr n. med. FECSM Justyna Holka-Pokorska 2019

PIŚMIENNICTWO (u autorki)

Nasze social media:
Facebook
Twitter
LinkedIn
Instagram
Google+
http://www.seksomnia.eu/timetable/event/autyzm-mlodziez-i-dorosli/